Küçük Bir Ülke Nasıl Otomotiv Devi Oldu ve Türkiye Bu Hikâyeden Ne Öğrenebilir?
Avrupa’nın ortasında, nüfusu İstanbul’un yarısından az olan bir ülke var. Deniz yok, küresel finans merkezi değil, teknoloji konferanslarında adı sık geçmiyor. Buna rağmen otomobil üretiminde dünya liderlerinden biri. Kişi başına düşen otomobil üretiminde kimse Slovakya’yı geçemiyor.
Bu tablo bir tesadüf değil. “Ucuz iş gücü yakaladılar, oldu bitti” diye geçiştirilecek bir hikâye de değil. Slovakya’nın otomotivde geldiği nokta, uzun vadeli tercihler, değişmeyen kurallar ve sanayiyle senkronize bir eğitim sisteminin sonucu. Sıkıcı ama işe yarayan şeyler yani.
1989 sonrası Slovakya, Doğu Avrupa’nın klasik ama disiplinli dönüşüm yolunu izledi. Planlı ekonomiden serbest piyasa düzenine geçerken “her alanda var olalım” gibi romantik bir hedef koymadı. Bunun yerine tek bir alana karar verdi: otomobil üretimi.
Yabancı yatırımcıya kapıları açtı ama rastgele değil. Büyük ölçekli otomotiv üreticilerini özellikle hedefledi ve karşılığında şu paketi sundu:
- Düşük ama öngörülebilir iş gücü maliyetleri
- Teknik eğitimi güçlü, sahaya hazır insan kaynağı
- Avrupa pazarının ortasında lojistik avantaj
- Bugün var yarın yok olmayan yatırım kuralları
Zaman içinde ana üreticilerin çevresinde yüzlerce tedarikçi oluştu. Böylece otomotiv, tekil fabrikaların toplamı olmaktan çıktı, bir ekosistem haline geldi. Asıl sıçrama noktası da burası.
İnsan, Enerji ve Coğrafya
Slovakya’nın başarısı üç başlıkta toplanıyor:
- İnsan kaynağı: Teknik okullar ve üniversiteler sanayiden kopuk değil. Öğrenciler mezun olmadan üretimin parçası oluyor.
- Enerji altyapısı: Nükleer ve hidroelektrik ağırlıklı yapı, özellikle elektrikli araçlar için ciddi bir maliyet avantajı sağlıyor.
- Coğrafya: Avrupa’nın merkezinde olmak, tedarik zincirinde zaman ve maliyet kazancı demek.
Bunların hiçbiri tek başına mucize değil. Ama birlikte ve tutarlı biçimde çalıştıklarında sonuç üretiyorlar. Kimse sihirli değnek sallamıyor.
Odaklanmadan Başarı Gelmiyor
Slovakya’nın en net farkı şu: Bir sektöre karar verdi ve derinleşti.
Türkiye ise aynı anda çok sayıda “stratejik sektör” ilan etmeyi seviyor. Sonuç genelde kaynakların incelmesi ve hiçbir alanda kritik eşiklerin aşılamaması oluyor.
Basit ama rahatsız edici gerçek şu:
Her şeyi aynı anda yapmak, çoğu zaman hiçbir şeyi tam yapamamak demek.
Yatırımcı Teşvikten Çok Kurala Bakar
Türkiye yatırım çekebiliyor. Sorun, çekilen yatırımın kalıcılığı.
Otomotiv gibi sermaye yoğun sektörlerde asıl mesele teşvik oranı değil, 10–15 yıl sonrasını görebilmek. Kuralların sık değiştiği yerde uzun vadeli üretim planı yapılmaz. Kimse fabrika kurup her sabah yönetmelik kontrol etmek istemez.
Mesleki Eğitim Gerçekten Mesleğe Hizmet Etmeli
Slovakya’da teknik eğitim, sanayinin doğal uzantısı gibi çalışıyor.
Türkiye’de ise eğitimle üretim arasında hâlâ ciddi bir kopukluk var. Bu kopukluk, elektrikli araçlar, yazılım ve otomasyon çağında daha da pahalıya mal oluyor.
Yan Sanayi Olmadan Ana Sanayi Olmuyor
Türkiye’nin otomotiv yan sanayisi güçlü. Ama kritik bileşenlerde dışa bağımlılık sürüyor. Elektrikli dönüşümle birlikte batarya, güç elektroniği ve yazılım belirleyici hale geliyor. Bu alanlar olmadan “otomotiv üssüyüz” demek giderek zorlaşacak.
Ucuzluk Geçer, Verimlilik Kalır
Slovakya düşük ücret avantajıyla başladı ama orada takılı kalmadı.
Türkiye için de “ucuz üretim ülkesi” kimliği uzun vadeli bir strateji değil. Zaten dünya bu oyunu kapatıyor.
Türkiye Slovakya Modelini Uygulayabilir mi?
Kısa cevap: Kısmen evet, birebir hayır.
Uygulanabilir Olanlar- Türkiye zaten Avrupa için önemli bir otomotiv üretim üssü
- Yan sanayi kapasitesi mevcut
- Coğrafi konum ciddi avantaj
- Uzun vadeli yatırım istikrarı
- AB regülasyonlarıyla kesintisiz uyum
- Elektrikli araç dönüşümünü merkeze alan sanayi politikası
- Nitelikli teknik insan yetiştirmede hız
Slovakya’nın en büyük farkı, yatırımcıya uzun süreli bir oyun alanı sunabilmesi. Türkiye’de ise belirsizlik maliyeti hâlâ yüksek ve herkes bunun farkında.
Türkiye’nin Gerçekçi Versiyonu Ne Olur?
Türkiye’nin Slovakya’yı kopyalaması gerekmez. Zaten mümkün de değil. Yapması gereken şey kendi tutarlı modelini kurmak:
- Marmara merkezli otomotiv kümesini EV odaklı derinleştirmek
- Kritik tedarik kalemlerinde seçici yerlileştirme
- Teşvikten çok kural güvenilirliğini öne çıkarmak
- Avrupa pazarını merkeze alan regülasyon uyumunu stratejiye dönüştürmek
Sonuç
Slovakya’nın hikâyesi bir “küçük ülke büyük başarı” masalı değil.
Bu, az şeye karar verip karar verdiklerini inatla ve tutarlı biçimde uygulamanın hikâyesi.
Türkiye’nin avantajları Slovakya’dan az değil, bazı alanlarda daha da güçlü. Ama bu avantajlar kendiliğinden sonuç üretmiyor. Sanayi politikası, eğitim, regülasyon ve istikrar aynı yönde çalışmadıkça potansiyel sadece potansiyel olarak kalıyor.
Özetle mesele şu:
Türkiye otomotivde Slovakya modeli olabilir mi sorusu yanlış.
Doğru soru, Türkiye kendi tutarlı modelini gerçekten kurabilecek mi?
