Türkiye’nin En Büyük Meslek Grubu Çalışmıyor mu? Ev Kadınlarının Görünmeyen Ekonomisi

Türkiye’de 2025 itibarıyla en büyük çalışma durumu grubunu özel sektör çalışanları, emekliler ya da kamu çalışanları oluşturmuyor.

Ev kadınları oluşturuyor.

Toplum Çalışmaları Enstitüsü verilerine göre seçmenlerin %28,1’i ev kadını. Özel sektör işçilerinin payı %25,3, emeklilerin %18,7. Başka bir ifadeyle Türkiye’de yaklaşık her üç seçmenden biri, çalışma hayatını tanımlarken kendisini “ev kadını” olarak konumlandırıyor.

Fakat burada tuhaf bir çelişki var.

Bu kadınlar çalışmıyor değil.

Aksine günleri çoğu zaman sabah erken saatlerde başlayan, geceye kadar devam eden; yemek, temizlik, çocuk bakımı, yaşlı bakımı, alışveriş, bütçe yönetimi ve aile organizasyonunu kapsayan kesintisiz bir emek döngüsü içinde geçiyor.

Eksik olan iş değil.

Ücret, mesai sınırı, sosyal güvence ve “çalışan” statüsü.

Raporun esas önemi de burada başlıyor.

Türkiye’de “çalışmayan” nüfusu yanlış mı tanımlıyoruz?

2008 yılında yapılan uluslararası ISSP araştırmasında Türkiye’de yetişkin nüfusun %38,8’i ev işleriyle uğraşan/ev kadını kategorisindeydi.

Tam zamanlı çalışanların oranı yalnızca %26,7’ydi.

Türkiye aynı araştırmaya katılan 40 ülke içinde ev kadını oranının en yüksek olduğu ülkeydi. Aynı dönemde tam veya yarı zamanlı istihdamdaki bireylerin oranı ise yalnızca %28,7 ile araştırmadaki en düşük seviyedeydi.

Ancak zaman içinde önemli bir değişim yaşandı.

Türkiye’de çalışma durumunun değişimi

2008 → 2019

Çalışıyor:

%33,7 → %42,1

Ev kadını / ev işleriyle uğraşan:

%38,8 → %29,8

Öğrenci:

%5,1 → %10,4

İşsiz / iş arıyor:

%10,4 → %9,6

Emekli:

%9,7 → %7,7

On bir yılda ev kadını oranı yaklaşık 9 puan gerilerken, çalışanların oranı yaklaşık 8,4 puan yükseldi.

Bu değişim Türkiye'nin sosyal yapısında sessiz fakat son derece önemli bir dönüşüme işaret ediyor.

Kadınların ücretli çalışma hayatına katılımı yalnızca hane gelirini değiştirmiyor.

Ekonomik bağımsızlığı, sosyal çevreyi, statü algısını, devletle ilişkiyi ve hatta siyasal tercihlerin oluştuğu gündelik deneyimi de değiştirebiliyor.

Fakat burada dikkatli olmak gerekiyor: Araştırma aynı kişileri yıllar boyunca takip etmiyor. Dolayısıyla “ev kadınları çalışmaya başlayınca siyasi tercihleri değişiyor” gibi nedensel bir sonuç çıkarmak mümkün değil. Rapor da bu sınırlamayı açıkça vurguluyor.

Ev işi gerçekten iş mi?

Odak grup görüşmelerinin belki de en çarpıcı sonucu şu:

Ev kadınlarının kendileri yaptıkları şeyi büyük ölçüde iş olarak görüyor.

Sorun onların yaptıkları işi değersiz görmeleri değil.

Sorun bu emeğin toplum tarafından doğal bir kadın görevi olarak kabul edilmesi.

Raporda iş kavramını oluşturan özellikler şöyle ortaya çıkıyor:

Yoğun emek gerektirmesi.

Değer üretmesi.

Başkasının hayatını kolaylaştırması.

Topluma katkı sağlaması.

Sorumluluk gerektirmesi.

Ev işi bunların neredeyse tamamını karşılıyor.

Fakat klasik iş tanımındaki başka unsurlar eksik:

Ücret yok.

Mesai başlangıcı ve bitişi yok.

İzin yok.

Emeklilik yok.

Sigorta yok.

Kurumsal unvan yok.

Sonuçta ortaya garip bir kategori çıkıyor:

İş gibi yapılan ama iş olarak tanınmayan bir faaliyet.

Görünmezliğin ekonomisi

Ev içi emeğin ilginç özelliklerinden biri, başarılı olduğunda görünmez hale gelmesi.

Ev temizse kimse temizliğin nasıl yapıldığını düşünmüyor.

Yemek hazırsa hazırlanması için harcanan zamanı görmüyor.

Çamaşırlar yıkanmışsa süreç değil sonuç fark ediliyor.

Çocukların günlük düzeni işliyorsa bunun arkasındaki koordinasyon çoğu zaman görünmüyor.

Ancak sistem aksadığında emek aniden görünür hale geliyor.

Bu durum ev içi emeğin temel paradoksunu oluşturuyor:

İş düzgün yapıldıkça, yapılan iş daha az fark ediliyor.

Odak gruplardaki kadınların anlatıları da tam olarak bu görünmezliğe işaret ediyor.

Ev kadını aynı zamanda evin görünmeyen CFO’su

Ev içi emeğin genellikle tartışılmayan başka bir boyutu daha var:

Hane ekonomisinin yönetimi.

Geliri çoğu zaman erkek getiriyor olabilir.

Ancak rapordaki görüşmelerde ev kadınlarının önemli bir bölümü o gelirin ay boyunca nasıl kullanılacağını belirleyen kişi olarak ortaya çıkıyor.

Hangi harcama ertelenecek?

Hangi ürün alınacak?

Çocukların hangi ihtiyacı öncelikli?

Market bütçesi nasıl tutulacak?

Hangi masraftan kısılacak?

Zor zamanlar için ne kadar para ayrılacak?

Bunların tamamı hane ekonomisinin mikro düzeyde yönetilmesi anlamına geliyor.

Dolayısıyla ev kadını yalnızca ücretsiz bakım ve ev işi üretmiyor.

Hanenin satın alma, bütçe ve kaynak tahsisi kararlarını da büyük ölçüde yönetiyor.

Bu, tüketici araştırmaları açısından özellikle önemli.

Bir kişinin kişisel gelirinin olmaması, ekonomik karar süreçlerinde etkisiz olduğu anlamına gelmiyor.

Hatta bazı hanelerde tam tersi geçerli olabilir.

Para kazanmamak yalnızca gelir meselesi değil

Raporun dikkat çekici taraflarından biri ekonomik bağımsızlık konusunun sadece “daha fazla para” meselesi olarak anlatılmaması.

Kişisel gelir:

Bir ürün satın alırken hesap vermemek,

kendi adına tasarruf yapabilmek,

gerektiğinde ekonomik karar alabilmek,

hatta bazı durumlarda bir ilişkiden çıkabilmek

anlamına da geliyor.

Dolayısıyla ekonomik bağımsızlığın değeri yalnızca tüketim kapasitesi değildir.

Seçim yapabilme kapasitesidir.

Bu nedenle bazı katılımcıların devletten beklentileri de doğrudan yüksek bir maaştan çok sigorta, emeklilik veya kendi kontrolünde küçük bir düzenli gelir etrafında şekilleniyor.

Statü paradoksu: Kendi gözünde değerli, toplum gözünde görünmez

Araştırmanın belki de en ilginç bulgularından biri toplumsal statü algısında ortaya çıkıyor.

Kadınlar kendi değerlerini değerlendirirken:

çocuk yetiştirmeyi,

ailenin düzenini sağlamayı,

fedakârlığı,

ahlaki değerleri,

ailenin sürekliliğini

önemli başarılar olarak görebiliyor.

Ama toplumun kendilerini nasıl değerlendirdiğini düşündüklerinde farklı kriterlerin devreye girdiğini söylüyorlar:

Para kazanmak.

Meslek sahibi olmak.

Diploma.

Kariyer.

Kamusal görünürlük.

Böylece iki ayrı statü sistemi ortaya çıkıyor.

Kişisel değer ile toplumsal değer birbirinden ayrılıyor.

Fakat statü algısı yıllar içinde ciddi biçimde değişmiş

ISSP verilerinde özellikle dikkat çekici bir gelişme var.

2008’de ev kadınlarının:

%38,2’si kendisini toplumun en alt üç basamağında görüyordu.

2019’da bu oran:

%12,5’e düştü.

Aynı dönemde kendisini toplumsal merdivenin üst kısmında, yani 7-10. basamaklarda gören ev kadınlarının oranı:

%10,0’dan %37,4’e yükseldi.

Bu çok büyük bir değişim.

Ancak yine metodolojik sınırı unutmamak gerekiyor.

2008 ve 2019 araştırmaları aynı kadınları takip etmiyor.

Dolayısıyla bu veri “aynı kadınların statüsü yükseldi” demiyor.

Ama Türkiye’de kendisini ev kadını olarak tanımlayan grubun toplumsal konum algısının belirgin biçimde yukarı kaydığını gösteriyor.

Bu algı siyasi davranışı anlamak açısından da önemli olabilir.

Ev kadınları neden siyasetin en önemli gruplarından biri?

2025 verisine göre seçmenlerin %28,1'i ev kadını.

Ve bu grubun siyasi tercihleri toplum ortalamasından belirgin biçimde farklılaşıyor.

Araştırmaya göre 2025'te:

Ev kadınlarında AK Parti: %49,0

Ev kadınlarında CHP: %26,2

Fark:

22,8 yüzde puan.

Rapor ayrıca yalnızca ev kadınlarından gelen oyların AK Parti'nin ülke genelindeki oyunun yaklaşık 14 puanına karşılık geldiğini hesaplıyor.

Bu fark yeni de değil.

2019 ISSP verisinde:

AK Parti / CHP tercihleri

Çalışanlar:

%43,0 / %33,9

Ev kadınları:

%59,5 / %27,9

Emekliler:

%59,4 / %33,7

Öğrenciler:

%44,3 / %44,3

İşsizler:

%37,9 / %36,8

Ev kadınlarında iki parti arasındaki fark 31,6 puandı.

Ancak buradan “ev kadınları şu nedenle AK Parti'ye oy veriyor” şeklinde tek değişkenli bir açıklama çıkarmak doğru olmaz.

Odak gruplar zaten bunun nedenini gösteriyor.

Oy yalnızca ekonomiyle açıklanmıyor

Rapordaki görüşmelerde siyasi tercihlerin arkasında birbirinden oldukça farklı motivasyonlar bulunuyor.

AK Parti desteği veren katılımcılarda:

Geçmişte dini ve kültürel kimliğin tanınması,

başörtüsü yasaklarının kaldırılması,

sağlık ve altyapı hizmetleri,

istikrar ve güvenlik algısı,

geçmiş icraat hafızası,

muhalefete yönelik belirsizlik

gibi unsurlar öne çıkıyor.

İktidardan uzaklaşan veya muhalefete yönelen katılımcılarda ise:

Enflasyon,

gıda ve kira maliyetleri,

yerine getirilmeyen vaatler,

adalet ve liyakat,

güvenlik,

değişim isteği

gibi faktörler görülüyor.

Yani ekonomik memnuniyetsizlik siyasi tercihi etkiliyor.

Ama geçmişten gelen kimlik, hizmet ve güven ilişkileri de oy davranışında bir tür siyasi hafıza oluşturuyor.

Bu nedenle aynı ekonomik koşullar farklı seçmen gruplarında aynı siyasi sonucu üretmeyebiliyor.

Seçmen davranışının zaten Excel formülü kadar terbiyeli davranmasını beklemek insanlığın eski hobilerinden biri.

Belki de en önemli veri siyasetle ilgili değil

Raporun en kritik bulgularından biri çocukların geleceğiyle ilgili.

2019 verisinde ev kadınlarının %92,5'i lise veya daha düşük eğitim seviyesinde.

TÜİK'in kuşaklararası aktarım verileri ise annenin eğitim düzeyi ile çocuğun eğitim düzeyi arasında son derece güçlü bir ilişki gösteriyor.

Annesi lise altı eğitimli bireylerin yükseköğretim mezunu olma oranı:

%21,9

Annesi yükseköğretim mezunu olanlarda:

%83,5

Aradaki fark yaklaşık dört kat.

Bu nedenle ev kadınları meselesi yalnızca kadın istihdamı değildir.

Çocukların eğitim fırsatları,

sosyal hareketlilik,

gelir dağılımı,

gelecekteki işgücünün niteliği

ve kuşaklararası eşitsizlikle doğrudan bağlantılıdır.

Türkiye'nin görünmeyen altyapısı

Bir ekonominin altyapısı denildiğinde yollar, fabrikalar, enerji santralleri veya veri merkezleri düşünülür.

Ama toplumların başka bir altyapısı daha vardır.

Çocukları büyüten,

yaşlılara bakan,

evleri yöneten,

gündelik tüketimi planlayan,

aile ilişkilerini sürdüren

ve işgücünün her sabah yeniden işe çıkabilmesini mümkün kılan görünmez bir bakım altyapısı.

Türkiye'de bu altyapının çok büyük bölümünü hâlâ kadınlar taşıyor.

Üstelik çoğunlukla ücret almadan.

Bu nedenle “ev kadınları çalışıyor mu?” sorusu yanlış soru olabilir.

Daha doğru soru şu:

Türkiye ekonomisi, ücretsiz ev içi emeğin üzerine ne kadar bağımlı?

Ve belki daha zor soru:

Bu emeğin gerçekten bir ekonomik karşılığı olsaydı Türkiye'nin işgücü ve refah istatistikleri nasıl görünürdü?

Veriler ne söylüyor?

2025 Türkiye çalışma durumu

Ev kadını: %28,1

Özel sektör işçisi: %25,3

Emekli: %18,7

İşsiz: %7,4

Kendi hesabına çalışan: %7,1

Öğrenci: %3,8

Kamu sektörü işçisi: %3,1

Devlet memuru: %2,6

Diğer: %3,9

Ev kadını oranı

2008: %38,8

2019: %29,8

2025 seçmen araştırması: %28,1

Ev kadınlarının öznel statüsü

En alt 3 basamak:

2008: %38,2

2019: %12,5

Üst 4 basamak:

2008: %10,0

2019: %37,4

Annenin eğitimi ve çocuğun yükseköğretim mezuniyeti

Anne lise altı eğitimli: %21,9

Anne lise/dengi okul mezunu: %71,8

Anne yükseköğretim mezunu: %83,5

Araştırmanın sınırı önemli

Rapor iki farklı veri türünü bir araya getiriyor.

Bir tarafta ISSP, TÜİK ve Toplum Çalışmaları Enstitüsü'nün nicel araştırmaları var.

Diğer tarafta 17-29 Nisan 2026 arasında 36 ev kadınıyla gerçekleştirilen çevrim içi odak grup görüşmeleri bulunuyor.

Odak gruplar Türkiye'deki bütün ev kadınlarını istatistiksel olarak temsil etmiyor. Bunlar davranışların arkasındaki olası nedenleri, deneyimleri ve düşünce biçimlerini anlamak için kullanılıyor.

Bu ayrım önemli.

Çünkü raporun sayısal bölümü bize ne olduğunu, nitel bölümüyse büyük ölçüde neden olabileceğini anlatıyor.

İkisini birbirine karıştırmamak gerek.

Sonuç

Türkiye'nin en büyük toplumsal gruplarından biri, ekonomik istatistiklerde hâlâ çoğunlukla “çalışmıyor” kategorisinin çevresinde değerlendiriliyor.

Oysa ev kadınlarının yaptığı şey tam tersine yoğun bir üretim faaliyeti.

Fark şu:

Üretim piyasada değil evde gerçekleşiyor.

Ücret ödenmiyor.

Çalışma saati kaydedilmiyor.

Emeklilik primi yatmıyor.

GSYH'ye doğrudan eklenmiyor.

Ama yapılmadığında toplumun geri kalanının çalışması çok daha zor hale geliyor.

Bu yüzden ev kadınlarını yalnızca sosyal politika veya kadın istihdamı başlığı altında değerlendirmek eksik kalıyor.

Onlar aynı zamanda Türkiye'nin:

görünmeyen işgücü,

hane ekonomisinin yöneticileri,

tüketim kararlarının önemli aktörleri,

seçimlerin en büyük seçmen gruplarından biri

ve gelecek kuşakların sosyal sermayesini şekillendiren temel aktörlerinden biri.

Türkiye'nin en büyük “meslek grubunun” meslek olarak kabul edilmemesi ise başlı başına anlatılması gereken bir ekonomik paradoks.